Zasady doliczania darowizn do substratu zachowku
Co to jest zachowek
Zachowek to instytucja prawa spadkowego, której celem jest zabezpieczenie interesów osób najbliższych dla zmarłego, które zostały przez niego pominięte w testamencie albo pozbawione realnego dziedziczenia poprzez wyzbycie się przez niego majątku w drodze dokonanych darowizn lub zmniejszenie masy spadkowej poprzez zapisy windykacyjne.
Zgodnie z art. 991 § 1 kodeksu cywilnego osobami uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni – dwie trzecie tego udziału.
Substrat zachowku to czysta wartość spadku (aktywa spadku pomniejszone o długi spadkowe) powiększona o doliczane do spadku darowizny i zapisy windykacyjne – od tak ustalonej wartości oblicza się należny zachowek.
Wpływ darowizn na wysokość zachowku (art. 994 kodeksu cywilnego)
Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę z wyjątkiem:
- drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych;
- darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Z powyższego wynika, że niemożność doliczania do spadku po upływie dziesięciu lat, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy, dotyczy wyłącznie darowizn, które dokonane były na rzecz osób obcych dla spadkodawcy, nie będących ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku. Zatem darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku podlegają zaliczeniu niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane.
Ponadto przy obliczaniu zachowku:
- należnego zstępnemu – nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, chyba, ze darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego;
- należnego małżonkowi – nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.
Ustalenia kręgu osób będących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku dokonuje się z chwilą otwarcia spadku, tj. chwilą śmierci spadkodawcy.
Co istotne wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 ust. 1 kodeksu cywilnego).
Darowizna dokonana na rzecz małżonków
Jeżeli darowizna została dokonana przez spadkodawcę ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz małżonków i weszła ona do majątku wspólnego obdarowanych, a tylko jeden należy do spadkobierców lub uprawnionych do zachowku po spadkodawcy (tj. darczyńcy), to doliczeniu do spadku podlega wartość połowy darowizny.