Przedawnienie roszczeń o zachowek
Roszczenie o zachowek zabezpiecza interesy majątkowe najbliższych, jednak bezczynność uprawnionego prowadzi do jego bezpowrotnej utraty. Zrozumienie zasad obliczania 5-letniego terminu przedawnienia stanowi fundament skutecznej egzekucji należnych środków lub obrony przed spóźnionym żądaniem. W artykule szczegółowo omówiono najnowsze regulacje dotyczące przerwania i zawieszenia biegu przedawnienia, odwołując się do aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz istotnych nowelizacji prawa cywilnego.
Istota i cel instytucji zachowku
Instytucja zachowku gwarantuje zstępnym (dzieciom, wnukom, prawnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy minimalny udział w majątku spadkowym w sytuacji pominięcia ich w testamencie. Prawo to chroni więzi rodzinne przed krzywdzącymi decyzjami testatora.
Z uprawnieniem do zachowku wiąże się roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej, które uprawniony kieruje przeciwko spadkobiercom testamentowym, osobom obdarowanym za życia spadkodawcy, beneficjentom zapisów windykacyjnych, a na gruncie aktualnych przepisów – także wobec fundacji rodzinnej.
Roszczenie to ma charakter wyłącznie majątkowy. Zgodnie z ogólną regułą wyrażoną w art. 117 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej k.c.) roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu. Oznacza to, że po upływie czasu określonego w ustawie dłużnik (osoba zobowiązana do zapłaty) może skutecznie uchylić się od spełnienia tego świadczenia, podnosząc w toku procesu zarzut przedawnienia.
Terminy przedawnienia roszczeń o zachowek
Przepis art. 1007 k.c. w sposób wyczerpujący określa ramy czasowe dochodzenia zachowku. Termin ten wynosi pięć lat. Ustawodawca różnicuje jednak moment rozpoczęcia jego biegu w zależności od tego, z jakiego źródła wynika odpowiedzialność pozwanego.
Pięcioletni termin przedawnienia liczy się od następujących zdarzeń:
- od dnia ogłoszenia testamentu – w przypadku roszczeń uprawnionego przeciwko spadkobiercom testamentowym oraz roszczeń o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń (art. 1007 § 1 k.c.);
- od dnia otwarcia spadku (chwili śmierci spadkodawcy) – w przypadku roszczeń o uzupełnienie zachowku kierowanych przeciwko osobom, które otrzymały od spadkodawcy zapis windykacyjny lub darowiznę (art. 1007 § 2 k.c.);
- od dnia otwarcia spadku – w przypadku roszczeń kierowanych przeciwko fundacji rodzinnej obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego funduszu założycielskiego (art. 1007 § 3 k.c.);
- od dnia otwarcia spadku – w przypadku roszczeń kierowanych przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej (art. 1007 § 4 k.c.).
Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 111 § 2 k.c., bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia następującego po dniu ogłoszenia testamentu lub otwarcia spadku.
Przerwanie i zawieszenie biegu przedawnienia
Bieg przedawnienia roszczenia o zachowek można zatrzymać. Uprawniony posiada instrumenty prawne, które powodują przerwanie lub zawieszenie biegu terminu.
Zgodnie z art. 123 § 1 k.c., przerwanie biegu przedawnienia następuje przede wszystkim przez:
- każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń (np. wniesienie pozwu o zapłatę zachowku), przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
- uznanie roszczenia przez dłużnika (np. formalna zgoda na ratalną spłatę długu lub zapłata części zachowku).
Po każdym przerwaniu przedawnienie rozpoczyna bieg na nowo (art. 124 § 1 k.c.).
Należy stanowczo podkreślić zmianę stanu prawnego w zakresie zawezwania do próby ugodowej. Złożenie takiego wniosku, co do zasady, wywołuje obecnie skutek w postaci zawieszenia biegu przedawnienia na czas trwania postępowania pojednawczego (art. 121 pkt 6 k.c.), a nie jego przerwania. Powyższe eliminuje praktykę składania wniosków ugodowych wyłącznie w celu sztucznego wydłużania terminu dochodzenia roszczeń.
Zarzut przedawnienia a nadużycie prawa (art. 5 k.c.)
W praktyce orzeczniczej wyłonił się spór dotyczący dopuszczalności nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia roszczenia o zachowek poprzez powołanie się na klauzulę zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.).
Pogląd elastyczny zakłada, że sąd może zignorować zarzut przedawnienia, jeżeli opóźnienie uprawnionego wynikało z podstępnego działania dłużnika (np. celowego ukrywania faktu sporządzenia testamentu) lub ze skrajnie trudnej sytuacji życiowej wierzyciela.
Z kolei pogląd rygorystyczny akcentuje stabilizacyjną funkcję przedawnienia, wskazując, że 5-letni termin daje uprawnionemu wystarczający czas na podjęcie właściwych działań prawnych.
Przychylając się stanowczo do poglądu rygorystycznego, należy stwierdzić, że zastosowanie art. 5 k.c. w celu zniweczenia skutków przedawnienia zachowku powinno mieć charakter szczególnie wyjątkowy. Taka interpretacja dominuje w ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego:
Ocena, czy podniesienie zarzutu przedawnienia stanowi nadużycie prawa, wymaga uwzględnienia charakteru roszczenia, przyczyn opóźnienia i czasu jego trwania, a także zachowania obu stron stosunku prawnego. Sąd Najwyższy podkreślił, że zastosowanie artykułu 5 Kodeksu cywilnego do zarzutu przedawnienia w sprawach o zachowek musi mieć charakter wyjątkowy (wyrok SN z 10.10.2008 r., sygn. akt II CSK 225/08).
Teza ta jest konsekwentnie podtrzymywana przez judykaturę, która bezwzględnie wymaga wszechstronnej oceny okoliczności konkretnej sprawy (postanowienie SN z 27.10.2022 r., sygn. akt II CSKP 306/22; wyrok SN z 17.02.2023 r., sygn. akt II CSKP 602/22; wyrok SN z 22.02.2023 r., sygn. akt II CSKP 1020/22). Jak słusznie zauważa przedstawicielka doktryny prawniczej (E. Skowrońska-Bocian, 2017), zbyt liberalne orzecznictwo doprowadziłoby do zniweczenia sensu instytucji przedawnienia i utrzymywało spadkobierców w stanie permanentnej niepewności.