Czy można skutecznie wydziedziczyć brata lub siostrę?
01 kwietnia, 2026

profesor Ryszard Strzelczyk

Kancelaria Prawna

mail: radca.prawny.strzelczyk@gmail.com

mobile: 512 362 632

Czy można skutecznie wydziedziczyć brata lub siostrę?

Istota wydziedziczenia w polskim prawie spadkowym

Pojęcie wydziedziczenia jest w języku potocznym nadużywane i często mylone ze zwykłym pominięciem w testamencie. W polskim prawie spadkowym czynność ta ma jednak ściśle określone znaczenie.

Zgodnie z art. 1008 k.c. (Kodeksu cywilnego) przez wydziedziczenie rozumiem wyłącznie pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku, czyli roszczenia o zapłatę określonej sumy pieniężnej od spadkobiercy, który otrzymał spadek. Instytucja zachowku chroni najbliższą rodzinę przed całkowitym pominięciem jej w rozrządzeniach mortis causa (na wypadek śmierci).

Aby spadkodawca – czyli osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych sporządzająca testament – mógł skutecznie kogoś wydziedziczyć, muszą zajść ściśle określone, rygorystyczne przesłanki ustawowe. Należy do nich na przykład uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy lub dopuszczenie się wobec niego umyślnego przestępstwa.

Katalog podmiotów uprawnionych do zachowku

Zwracam szczególną uwagę, że aby w ogóle móc kogoś wydziedziczyć, osobie tej musi pierwotnie przysługiwać prawo do zachowku. Zgodnie z art. 991 § 1 k.c., do kręgu osób uprawnionych do zachowku należą wyłącznie:

  • zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki spadkodawcy),
  • małżonek,
  • rodzice spadkodawcy.

Powyższy katalog ma charakter zamknięty (numerus clausus). Jak trafnie wskazuje się w doktrynie (E. Skowrońska-Bocian, 2023), prawo do zachowku nie przysługuje żadnym innym krewnym, co ma fundamentalne znaczenie dla sytuacji prawnej rodzeństwa.

Brak możliwości wydziedziczenia brata lub siostry Z perspektywy dogmatyki prawa spadkowego konkluzja jest jednoznaczna – brata ani siostry nie można wydziedziczyć. Wynika to wprost z faktu, że rodzeństwo nie zostało wymienione w art. 991 § 1 k.c. jako uprawnione do zachowku. Skoro brat i siostra nie mają prawa do zachowku, logicznie i prawnie niemożliwe jest pozbawienie ich tego prawa.

„Przepisy o zachowku stanowią wyłom od zasady swobody testowania i jako takie muszą być interpretowane ściśle. Niedopuszczalne jest rozszerzanie kręgu uprawnionych do zachowku, a tym samym kręgu osób podlegających wydziedziczeniu” (wyrok SA w Poznaniu z 25.11.2014 r., sygn. akt I ACa 810/14).

Podzielam ten pogląd w całości. Zastosowanie przepisów o wydziedziczeniu z art. 1008 k.c. do rodzeństwa stanowiłoby rażący błąd merytoryczny. [Tutaj wstaw link wewnętrzny do wpisu o wydziedziczeniu zstępnych i niezbędnych przesłankach ustawowych].

Jak skutecznie odsunąć rodzeństwo od dziedziczenia?

Klienci wielokrotnie pytają, jak w takim razie uchronić swój majątek przed roszczeniami rodzeństwa. Rozwiązanie tego problemu jest proste, gdyż wymaga jedynie sporządzenia ważnego testamentu, w którym po nie powołuje się rodzeństwa do dziedziczenia.

Należy bowiem pamiętać, że zgodnie z regułami dziedziczenia ustawowego (wynikającego z ustawy w przypadku braku testamentu), rodzeństwo dochodzi do spadku w ściśle określonych sytuacjach. Wskazuje na to wprost art. 932 § 1 i § 4 k.c.. W braku zstępnych powołani do spadku są małżonek i rodzice spadkodawcy. Jeżeli jednak jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku (chwili śmierci spadkodawcy), udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Brak testamentu doprowadzi zatem do sytuacji, w której brat lub siostra staną się spadkobiercami z mocy prawa.

Aby uniemożliwić im dojście do spadku, wystarczy powołać w testamencie do całości spadku inną wybraną osobę (osobę trzecią). Taki testament automatycznie wyłącza zasady dziedziczenia ustawowego. Pominięte w testamencie rodzeństwo nie nabywa żadnych praw do spadku i, z uwagi na brak uprawnień do zachowku, nie może kierować absolutnie żadnych roszczeń majątkowych w stosunku do powołanego spadkobiercy testamentowego.

 

prof. UŁa dr hab. Ryszard Strzelczyk – radca prawny