Postępowanie przeciwegzekucyjne w ramach egzekucji z nieruchomości

Egzekucja z nieruchomości może prowadzić do utraty nieruchomości, czyli składnika majątku o podstawowym znaczeniu dla dłużnika. Postępowanie przeciwegzekucyjne pozwala zakwestionować dopuszczalność egzekucji, wykonalność tytułu wykonawczego lub skierowanie egzekucji do konkretnej nieruchomości.

Skuteczność ochrony zależy jednak od prawidłowego wyboru powództwa, zachowania terminu i odpowiednio szybkiego złożenia wniosku o zabezpieczenie.

Czym jest postępowanie przeciwegzekucyjne

Postępowanie przeciwegzekucyjne stanowi odrębne postępowanie rozpoznawcze, którego celem jest ochrona dłużnika albo osoby trzeciej przed egzekucją prowadzoną na podstawie tytułu wykonawczego.

Nie należy go utożsamiać ze skargą na czynności komornika. Skarga służy kontroli prawidłowości konkretnej czynności albo zaniechania komornika. Powództwo przeciwegzekucyjne zmierza natomiast do wyeliminowania albo ograniczenia skutków egzekucji w drodze wyroku sądu.

W praktyce zasadnicze znaczenie mają dwa rodzaje powództw:

• powództwo opozycyjne, które przysługuje dłużnikowi;
• powództwo ekscydencyjne, nazywane także interwencyjnym, które przysługuje osobie trzeciej.

Egzekucja z nieruchomości należy do komornika działającego przy sądzie, w którego okręgu nieruchomość jest położona.

Jeżeli nieruchomość znajduje się w okręgu kilku sądów, wyboru dokonuje wierzyciel. Wynika to z art. 921 k.p.c.

Powództwo opozycyjne dłużnika

Podstawę powództwa opozycyjnego stanowi art. 840 k.p.c. Dłużnik może żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości albo w części, a także ograniczenia jego wykonalności.

Powództwo może opierać się w szczególności na następujących okolicznościach:

• dłużnik kwestionuje zdarzenia, na których oparto nadanie klauzuli wykonalności;
• obowiązek stwierdzony tytułem egzekucyjnym nie istnieje;
• obowiązek przeszedł na inną osobę, mimo braku podstaw do uznania tego przejścia;
• po powstaniu tytułu zobowiązanie wygasło;
• zobowiązanie nie może być już egzekwowane;
• dłużnik spełnił świadczenie;
• doszło do skutecznego potrącenia;
• klauzulę wykonalności nadano przeciwko małżonkowi dłużnika, mimo że wierzycielowi nie przysługuje egzekwowane świadczenie.

Powództwo opozycyjne nie służy ponownemu rozpoznaniu sprawy zakończonej prawomocnym wyrokiem. Dłużnik nie może zasadniczo wykorzystywać tego powództwa do podważania ustaleń, które powinien był zakwestionować w postępowaniu rozpoznawczym.

Wyjątek dotyczy zdarzeń późniejszych.

Jeżeli po wydaniu tytułu wykonawczego dłużnik spełnił świadczenie albo zobowiązanie wygasło z innej przyczyny, dłużnik może żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności. W przypadku tytułu pochodzącego od organu administracji właściwy do stwierdzenia wygaśnięcia obowiązku pozostaje co do zasady organ, który wydał tytuł.

Powództwo opozycyjne może mieć szczególne znaczenie wtedy, gdy egzekucja została skierowana do nieruchomości obciążonej hipoteką. Sam fakt ustanowienia hipoteki nie przesądza jeszcze o aktualnym istnieniu zabezpieczonej wierzytelności. Zaspokojenie wierzyciela hipotecznego następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym, chyba że egzekucję prowadzi administracyjny organ egzekucyjny.

Powództwo ekscydencyjne osoby trzeciej

Powództwo ekscydencyjne, zwane też interwencyjnym, reguluje art. 841 k.p.c. Osoba trzecia może żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, jeżeli skierowanie egzekucji do tego przedmiotu narusza jej prawa.

W przypadku nieruchomości może chodzić przede wszystkim o sytuację, w której:

• osoba trzecia jest właścicielem nieruchomości;
• osoba trzecia jest współwłaścicielem nieruchomości;
• osoba trzecia nabyła nieruchomość, lecz jej prawo nie zostało ujawnione w księdze wieczystej;
• egzekucję skierowano do nieruchomości, która nie należy do dłużnika;
• osobie trzeciej przysługuje prawo rzeczowe albo inne prawo skuteczne wobec wierzyciela.

Sąd Najwyższy przyjął, że właściciel nieruchomości niewpisany do księgi wieczystej, którego prawo naruszono przez skierowanie egzekucji do tej nieruchomości, może wytoczyć powództwo o zwolnienie nieruchomości od egzekucji. Jednocześnie samo powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie zapewnia pełnej ochrony przeciwegzekucyjnej.

Chodzi o to, że ustalenie prawa własności nie usuwa automatycznie skutków zajęcia nieruchomości. Właściwym środkiem pozostaje właśnie powództwo ekscydencyjne z art. 841 k.p.c. (uchwała SN z dnia 27.11.2020 r., sygn. akt III CZP 83/19).

Powództwo ekscydencyjne ma charakter konstytutywny (kształtujący). Oznacza to, że wyrok nie tylko potwierdza istnienie prawa osoby trzeciej, lecz także usuwa na przyszłość możliwość prowadzenia egzekucji z określonego przedmiotu względem tej osoby.

Nie wystarczy jednak samo wykazanie interesu faktycznego. Osoba trzecia musi wykazać istnienie prawa materialnego, które egzekucja narusza. Samo korzystanie z nieruchomości, zamieszkiwanie w niej albo posiadanie osobistych interesów związanych z nieruchomością nie musi wystarczać do uwzględnienia powództwa.

Jeżeli dłużnik zaprzecza prawu powoda, oprócz wierzyciela należy pozwać również dłużnika. Wynika to wprost z art. 841 § 2 k.p.c.

Termin do wniesienia powództwa i właściwość sądu

Powództwo ekscydencyjne można wnieść w terminie miesiąca od dnia, w którym osoba trzecia dowiedziała się o naruszeniu jej praw. Termin ten ma szczególne znaczenie praktyczne, ponieważ jego przekroczenie może pozbawić osobę trzecią możliwości skutecznego skorzystania z tego środka ochrony.

W orzecznictwie i piśmiennictwie podkreśla się, że termin należy liczyć od rzeczywistego uzyskania wiadomości o naruszeniu prawa, a nie automatycznie od dnia dokonania zajęcia. W procesie konieczne będzie wykazanie, kiedy osoba trzecia uzyskała tę wiadomość.

Powództwa przeciwegzekucyjne wytacza się przed sąd rzeczowo właściwy, w którego okręgu prowadzi się egzekucję. Jeżeli egzekucji jeszcze nie wszczęto, powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności wytacza się według zasad właściwości ogólnej. Tak stanowi art. 843 k.p.c.

W pozwie powód powinien powołać wszystkie zarzuty, które mógł zgłosić w chwili jego wniesienia. Pominięcie zarzutu może skutkować utratą prawa do powoływania go w dalszym postępowaniu.

Wpływ powództwa przeciwegzekucyjnego na egzekucję z nieruchomości

Samo wniesienie powództwa przeciwegzekucyjnego nie powoduje automatycznego zawieszenia egzekucji. Komornik może zatem kontynuować czynności, w tym podejmować działania prowadzące do opisu i oszacowania nieruchomości, obwieszczenia o licytacji oraz przeprowadzenia sprzedaży.

Zajęcie nieruchomości ujawnia się w księdze wieczystej. Komornik, równocześnie z wysłaniem dłużnikowi wezwania do zapłaty, składa do sądu wieczystoksięgowego wniosek o wpis wszczęcia egzekucji albo o złożenie tego wniosku do zbioru dokumentów.

Dlatego wraz z pozwem należy rozważyć złożenie wniosku o udzielenie zabezpieczenia. Zabezpieczenie może polegać w szczególności na zawieszeniu postępowania egzekucyjnego albo zakazaniu dokonania określonych czynności. Wniosek powinien wskazywać, jakie konkretne czynności komornika mogą doprowadzić do nieodwracalnych skutków.

Kluczowy jest moment rozpoczęcia przetargu. Przed jego rozpoczęciem osoba trzecia powinna wytoczyć powództwo o zwolnienie nieruchomości od egzekucji i uzyskać wstrzymanie egzekucji.

Osoba trzecia powinna przed rozpoczęciem przetargu wykazać, że wniosła powództwo o zwolnienie nieruchomości od egzekucji oraz uzyskała wstrzymanie egzekucji. W przeciwnym razie jej prawa nie stanowią przeszkody do licytacji ani przysądzenia własności nabywcy bez zastrzeżeń.

Z tego względu nie należy oczekiwać na zakończenie sporu o własność, jeżeli egzekucja już się rozpoczęła.

W sprawach dotyczących innych przedmiotów Sąd Najwyższy wskazywał, że samo powództwo o ustalenie prawa nie unicestwia skutków zajęcia. Analogiczna ostrożność jest konieczna przy nieruchomościach, ponieważ właściwym środkiem przeciwegzekucyjnym pozostaje powództwo o zwolnienie od egzekucji, a nie wyłącznie powództwo o ustalenie prawa własności.

Powództwo przeciwegzekucyjne a skarga na czynności komornika

Skarga na czynności komornika i powództwo przeciwegzekucyjne służą innym celom.

Skarga na czynności komornika będzie właściwa, gdy zarzut dotyczy naruszenia przepisów procesowych, na przykład:

• nieprawidłowego zawiadomienia;
• wadliwego opisu i oszacowania;
• naruszenia wymogów obwieszczenia o licytacji;
• błędnego ustalenia kosztów;
• bezpodstawnego zaniechania czynności.

Powództwo przeciwegzekucyjne należy natomiast wnieść wtedy, gdy problem dotyczy:

• wygaśnięcia zobowiązania;
• braku obowiązku objętego tytułem;
• niedopuszczalności egzekucji przeciwko dłużnikowi;
• naruszenia prawa własności lub innego prawa osoby trzeciej.

Komentatorzy wskazują, że skarga obejmuje zarówno czynności egzekucyjne, jak i inne czynności komornika podejmowane w toku postępowania.

Sąd Najwyższy zdefiniował czynność egzekucyjną jako określone działanie organu egzekucyjnego, podjęte na podstawie przyznanych mu uprawnień, w celu zaspokojenia wierzyciela i wywołujące skutki w ramach egzekucji (uchwała SN z dnia 06.06.2014 r., sygn. akt III CZP 26/14).

W praktyce oba środki mogą być stosowane równolegle. Skarga może służyć zakwestionowaniu wadliwej czynności komornika, a powództwo — wykazaniu, że sama egzekucja z nieruchomości jest niedopuszczalna.

Kluczowe wnioski dla praktyki

Dłużnik korzysta przede wszystkim z powództwa opozycyjnego z art. 840 k.p.c.

Osoba trzecia, której prawo narusza egzekucja, powinna rozważyć powództwo ekscydencyjne z art. 841 k.p.c.

Powództwo ekscydencyjne należy wnieść co do zasady w terminie miesiąca od uzyskania wiadomości o naruszeniu prawa.

Samo wniesienie pozwu nie zatrzymuje egzekucji, dlatego trzeba rozważyć wniosek o zabezpieczenie.

Skarga na czynności komornika nie zastępuje powództwa przeciwegzekucyjnego, jeżeli spór dotyczy istnienia prawa albo dopuszczalności egzekucji.

Podsumowanie

Postępowanie przeciwegzekucyjne stanowi podstawowy instrument ochrony przed egzekucją prowadzoną z nieruchomości mimo wygaśnięcia zobowiązania, braku obowiązku objętego tytułem albo naruszenia prawa osoby trzeciej. Najważniejsze znaczenie ma prawidłowe rozróżnienie powództwa opozycyjnego i ekscydencyjnego.

Właściciel nieruchomości, który nie jest dłużnikiem, nie powinien ograniczać się do powództwa o ustalenie własności ani oczekiwać na zakończenie postępowania wieczystoksięgowego. Jeżeli egzekucja narusza jego prawa, powinien rozważyć powództwo o zwolnienie nieruchomości od egzekucji oraz jednoczesny wniosek o zabezpieczenie.

Artykuł wygenerowany przez sztuczną inteligencję, sprawdzony merytorycznie i poprawiony przez radcę prawnego prof. UŁa dr hab. Ryszarda Strzelczyka