Czy w jednym postępowaniu sądowym można rozstrzygnąć, komu należy się spadek, a komu zachowek?
Pytanie to wraca w niemal każdej sprawie rodzinnej, w której testament pomija część osób najbliższych. Odpowiedź wymaga rozdzielenia dwóch odrębnych procedur prawnych, tzn.: 1) ustalenia następstwa prawnego po zmarłym oraz 2) dochodzenia roszczenia pieniężnego o zachowek. Nie są to warianty tej samej sprawy, lecz dwie instytucje realizowane w różnych trybach procesowych.
Co ustala sąd w sprawie spadkowej?
Spadek przechodzi na spadkobierców z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Orzeczenie sądu nie kreuje prawa do spadku, a wyłącznie je potwierdza.
W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd ustala krąg spadkobierców z urzędu. Zgodnie z art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej k.p.c.) sąd wzywa na rozprawę wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy testamentowi i ustawowi, w kolejności dziedziczenia, czyli małżonka, zstępnych, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, rodziców i rodzeństwo.
Rozstrzygnięcie merytoryczne opiera się na art. 677 § 1 k.p.c. Sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż wskazane przez uczestników. To przepis o fundamentalnym znaczeniu praktycznym. Sąd nie jest związany zgodnym stanowiskiem rodziny, lecz rzeczywistym stanem prawnym.
Zakres kognicji sądu spadku
Sąd spadku, czyli sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, bada:
- istnienie, formę i ważność testamentu;
- kolejność dziedziczenia ustawowego;
- odrzucenie spadku, niegodność dziedziczenia, zrzeczenie się dziedziczenia;
- wysokość udziałów poszczególnych spadkobierców;
- ewentualne nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego.
Poza tym zakresem pozostaje natomiast zasądzenie jakiegokolwiek świadczenia pieniężnego, a tym bardziej orzekanie o sposobie i terminie jego spełnienia.
Zachowek jako roszczenie obligacyjne, a nie udział w spadku
Zachowek nie daje uprawnionemu statusu spadkobiercy. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej k.c.) przysługuje on zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, a w przypadku uprawnionego będącego małoletnim zstępnym albo uprawnionego trwale niezdolnego do pracy – dwóch trzecich tej wartości.
Kluczowa jest konstrukcja art. 991 § 2 k.c. według którego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku – bądź w postaci darowizny, bądź powołania do spadku, bądź zapisu, bądź świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z jej rozwiązaniem – przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Roszczenie o zapłatę zachowku wymaga przeprowadzenia postępowania procesowego z udziałem powoda i pozwanego, który kończy się wydaniem wyroku zasądzającego.
Ramy czasowe
Zgodnie z art. 1007 k.c. roszczenie z tytułu zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenia wobec osób zobowiązanych do uzupełnienia zachowku z tytułu funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej lub mienia uzyskanego w związku z jej rozwiązaniem – z upływem pięciu lat od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.
Dlaczego formalne połączenie spraw nie jest dopuszczalne
Sprawa o stwierdzenie nabycia spadku toczy się w trybie nieprocesowym, sprawa o zachowek – w trybie procesowym. Różnica nie jest formalistyczna, lecz konstrukcyjna, bowiem:
- w postępowaniu nieprocesowym występują uczestnicy, a sąd działa z urzędu i nie jest ograniczony żądaniem wniosku;
- w postępowaniu procesowym sąd jest związany żądaniem pozwu i orzeka o obowiązku świadczenia wobec konkretnego pozwanego, a także – na wniosek dłużnika – o modyfikacji sposobu spełnienia tego świadczenia.
Sąd spadku nie może zatem w postanowieniu stwierdzającym nabycie spadku zasądzić zachowku. Wykraczałoby to poza przedmiot sprawy i poza katalog treści postanowienia określony w art. 677 § 1¹ k.p.c.
Orzecznictwo Sądu Najwyższego konsekwentnie podkreśla, że postępowanie spadkowe służy ustaleniu następstwa prawnego po zmarłym oraz ochronie procedur związanych ze stwierdzeniem nabycia spadku, ochroną nabywcy i działem spadku – a nie dochodzeniu roszczeń majątkowych wobec spadkobierców.
Na sądzie spadku ciąży przy tym obowiązek zbadania, czy sprawa nie była już prawomocnie rozpoznana, a w razie stwierdzenia takiej okoliczności wniosek podlega odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. (postanowienie SN z 06.04.2022 r., I NSNc 720/21). Niedopuszczalne jest funkcjonowanie w obrocie dwóch prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy (postanowienie SN z 19.10.2023 r., II NSNc 375/23).
Co realnie można rozstrzygnąć w procesie o zachowek
Choć nie da się połączyć obu spraw, sąd przed którym toczy się proces o zachowek ma bardzo szeroki zakres kognicji. Ustala on samodzielnie:
- czy powód należy do kręgu uprawnionych z art. 991 § 1 k.c.;
- jaki udział przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym;
- skład i wartość substratu zachowku, z uwzględnieniem darowizn i zapisów;
- czy doszło do skutecznego wydziedziczenia;
- czy zachodzą podstawy do modyfikacji świadczenia – odroczenia płatności, rozłożenia na raty albo obniżenia zachowku.
Artykuł 997¹ Kodeksu cywilnego jako ustawowy mechanizm miarkowania zachowku
Najistotniejsza zmiana w praktyce spraw o zachowek wiąże się z art. 997¹ k.c., dodanym ustawą o fundacji rodzinnej i obowiązującym od 22 maja 2023 r. Do tej daty jedyną drogą łagodzenia skutków zachowku było odwołanie się do klauzuli generalnej z art. 5 k.c. Obecnie ustawodawca przewidział wyraźną podstawę materialnoprawną.
Treść i zakres uprawnienia dłużnika
Zgodnie z art. 997¹ § 1 k.c. obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać:
- odroczenia terminu jego płatności;
- rozłożenia go na raty;
- a w wyjątkowych przypadkach – jego obniżenia.
Sąd orzeka o tym przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do jego zaspokojenia. Ocena ma więc charakter dwustronny. Nie wystarczy sama trudna sytuacja dłużnika, konieczne jest wyważenie interesów obu stron.
Ograniczenia czasowe rozłożenia na raty
Przepis art. 997¹ § 2 k.c. wprowadza pewne ramy czasowe. W razie rozłożenia świadczenia na raty terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat. W wypadku zasługującym na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek dłużnika, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć termin ich uiszczenia, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat.
Dodatkowy argument wzmacniający tezę o konieczności rozdzielenia spraw
Brzmienie art. 997¹ k.c. potwierdza tezę, że rozstrzygnięcie dotyczące zachowku jest z natury rozstrzygnięciem procesowym i kwotowym. Sąd musi bowiem nie tylko oznaczyć sumę, lecz także – na wniosek pozwanego – ukształtować termin i sposób jej zapłaty. Takie orzeczenie jest strukturalnie niemożliwe w przypadku postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, którego treść ogranicza się do wskazania spadkobierców i wysokości udziałów.
Wprowadzenie art. 997¹ k.c. nie wyłącza całkowicie znaczenia orzecznictwa opartego na art. 5 k.c. Sąd Najwyższy przyjmuje, że zasady współżycia społecznego mogą – po ocenie sytuacji majątkowej i osobistej zobowiązanego – wykluczać żądanie zapłaty pełnej należności z tytułu zachowku (wyrok SN z 31.05.2023 r., II CSKP 284/22). Po 22 maja 2023 r. relacja obu podstaw kształtuje się tak, że art. 997¹ k.c. jest podstawą podstawową i szczególną, a art. 5 k.c. zachowuje rolę uzupełniającą, zwłaszcza w stanach faktycznych powstałych przed wejściem nowego przepisu w życie.
W tym samym orzeczeniu Sąd Najwyższy odniósł się także do wymagalności świadczenia, przyjmując, że roszczenie o zachowek powinno zostać spełnione zgodnie z art. 455 k.c., tj. niezwłocznie po wezwaniu dłużnika. Ma to znaczenie dla odsetek za opóźnienie, których bieg może zostać zmodyfikowany właśnie wskutek odroczenia płatności na podstawie art. 997¹ k.c.
Jeżeli kilku uprawnionych pozywa tego samego spadkobiercę, ich roszczenia mogą być objęte jednym pozwem. Nadal jednak będzie to jeden proces o zapłatę, a nie połączenie sprawy nieprocesowej z procesem.
Możliwe scenariusze praktyczne
Scenariusz podstawowy – kolejność chronologiczna
Uprawniony najpierw uzyskuje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia), następnie wzywa spadkobiercę testamentowego do zapłaty, a po bezskutecznym wezwaniu wnosi pozew o zachowek. Wariant ten jest najbezpieczniejszy dowodowo.
Scenariusz równoległy
Pozew o zachowek zostaje wniesiony w toku sprawy spadkowej, a nawet przed jej wszczęciem. Bywa tak najczęściej z uwagi na zbliżający się upływ terminu z art. 1007 k.c. Sąd procesowy może wówczas uznać wynik sprawy spadkowej za zagadnienie warunkujące rozstrzygnięcie i zawiesić postępowanie. Analogiczny mechanizm prejudycjalności rozpoznano w orzecznictwie administracyjnym, gdzie prawomocne rozstrzygnięcie sprawy o zachowek uznano za zagadnienie wstępne w rozumieniu art. 201 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej (wyrok NSA z 07.06.2023 r., III FSK 2105/21).
Scenariusz w razie sporu co do kręgu spadkobierców
Jeżeli wydane postanowienie wskazuje niewłaściwych spadkobierców lub błędne udziały, jedyną drogą jest postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Przepis art. 679 § 1 k.p.c. przesądza, że dowód, iż osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą albo że jej udział jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w tym postępowaniu. Sąd spadku, zmieniając postanowienie, stwierdza nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Przepis ten stosuje się odpowiednio do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Kwestii tej nie można rozstrzygnąć „po drodze” w procesie o zachowek.
Scenariusz obrony dłużnika
Spadkobierca, który odziedziczył wyłącznie nieruchomość służącą mu do zamieszkiwania i nie dysponuje odpowiednimi środkami finansowym, a nie kwestionuje samego prawa do zachowku, może w odpowiedzi na pozew wnieść o rozłożenie świadczenia na raty na podstawie art. 997¹ § 1 pkt 2 k.c., ewentualnie o obniżenie zachowku. Rozstrzygnięcie tego wniosku możliwe jest wyłącznie w procesie.
Wnioski
- Nie jest dopuszczalne formalne rozstrzygnięcie w jednym postępowaniu, komu przypada spadek i komu należy się zachowek. Pierwsza kwestia należy do trybu nieprocesowego (art. 669, 677 k.p.c.), druga – do procesu o zapłatę (art. 991 § 2 k.c.).
- Oba postępowania mogą toczyć się równolegle, a sprawa spadkowa może stanowić zagadnienie prejudycjalne uzasadniające zawieszenie procesu o zachowek.
- Proces o zachowek jest pojemny merytorycznie, bo obejmuje ustalenie uprawnionych, substratu zachowku, wydziedziczenia oraz modyfikację świadczenia na podstawie art. 997¹ k.c. (odroczenie, raty do 5 lat, wyjątkowo obniżenie, z możliwością przedłużenia do 10 lat), a posiłkowo także art. 5 k.c.
- Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku nie zastępuje pozwu o zachowek i nie powinien być – co do zasady – traktowany jako środek zabezpieczający przed przedawnieniem z art. 1007 k.c.
- Zakwestionowanie kręgu spadkobierców wymaga wyłącznie trybu z art. 679 k.p.c.